NHỮNG Ý NGHĨ RỜI VỀ TÍNH BẤT KHẢ ĐOÁN TRONG THƠ

0
83

Thận Nhiên

 

Mỗi người có một cách cảm nhận, và đánh giá, về thơ khác nhau. Riêng mình, tôi xem tính bất khả đoán (unpredictability) là một tiêu chuẩn cần phải có của một bài thơ hay. Tính bất khả đoán này có ở nhiều mặt: ý tưởng, tứ thơ, cấu trúc, tiết điệu, hình ảnh, ngôn ngữ.
Bài thơ mang nhiều yếu tố bất khả đoán chưa hẳn là bài thơ hay, hay là bài thơ thành công, nhưng một bài thơ có nhiều yếu tố khả đoán (predictability) là một bài thơ thất bại trong ý nghĩa sáng tạo (cho dù nó có thể thành công trong việc lấy nước mắt, hoặc làm hàng ngàn người thổn thức). Thử nghĩ xem, một bài thơ về lòng yêu nước chẳng hạn, vừa bắt đầu đọc dòng đầu thì người đọc đã có thể hình dung, cảm nhận xuyên suốt ý nghĩa và tiến trình của bài thơ. Người đọc là du khách đi một con đường có quang cảnh cũ, được mời ăn một món cũ. Nó cảm động, nó vừa khẩu vị, không độc hại, nhưng nó thiếu tính sáng tạo.
Một bài thơ có yếu tố bất khả đoán hoàn toàn khác với bài thơ có ý nghĩa hủ nút, tối tăm, thách đố khả năng cảm thụ của độc giả.
Một bài thơ có yếu tố bất khả đoán chưa hẳn là bài thơ tân kỳ, nhưng bài thơ tân kỳ thì chắc chắn phải có yếu tố bất khả đoán.
Một bài thơ có yếu tố bất khả đoán chưa hẳn là bài thơ thành công, chinh phục được đám đông công chúng thường có xu hướng thưởng ngoạn dễ dãi, nhưng nó thành công với tác giả, và có khả thể sẽ thành công với tiến trình sáng tạo đích thực.
Thường, sự bất khả đoán trong thơ nằm ở lý tính hơn là cảm tính. Nó mang lại sự thú vị hơn là mang lại cảm xúc. Sự thú vị nằm ở những thắc mắc khiêu khích người đọc: vì sao nhà thơ có hình ảnh như vậy, dùng ngôn ngữ như vậy, dùng tiết điệu như vậy… Tần số của yếu tố bất khả đoán càng dày, sự thú vị càng cao.
Cấp độ của yếu tố bất khả đoán thấp nhất nằm ở ngôn ngữ, rồi tiết điệu, rồi hình ảnh, rồi tứ thơ, rồi ý tưởng – cái mà gần như chẳng còn gì mới mẻ với người đọc.
Tôi nghĩ, nhiều phần người ta thú vị với thơ của Bùi Giáng là ở sự bất khả đoán trong ngôn ngữ, và hình ảnh, của ông hơn là ở ý tưởng. Những câu thơ có ngôn ngữ ngỡ là mộc mạc nhưng bất ngờ, là cả một khả năng dụng ngôn và tạo hình rất cao tay.
Không chỉ trong thơ nói riêng, mà ở mọi ngành nghệ thuật khác cũng vậy, yếu tố bất khả đoán tạo dấu ấn cho tác phẩm.
Không chỉ trong nghệ thuật thôi, mà mọi sự thú vị, hấp dẫn đối với con người, dưới trần gian cũng như trên thiên đàng, hay hỏa ngục, đều mang yếu tố bất khả đoán

BÌNH LUẬN

Vui lòng gửi bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn