Âm thanh chiều trong một tiếng chiều qua hai bài thơ của NGUYỄN HÀN CHUNG

0
DƯƠNG DIÊN HỒNG


Thi sĩ  Nguyễn Hàn Chung đưa cho tôi hai bài thơ và hỏi: ” Bài một và bài hai bạn thích bài nào?”
Tôi thấy bài nào cũng hay. Nhưng nếu thích thì riêng tôi, tôi sẽ chọn cấu trúc thứ hai để lập ý bởi nó phù hợp với chủ đề và đề tài mà tác giả đưa ra trong hoàn cảnh chung và riêng của nhân vật trữ tình…
Bài 1 thể hiện rất rõ chủ đề :” Một tiếng chiều”. Đó là âm thanh không lời, một âm thanh cõi riêng phản xạ với mọi sự vật bằng thinh lặng đầy phá phách và ngầm mang lửa huỷ diệt, cái huỷ diệt không cần nói mà ” tiền trảm hậu tấu” của thế giới tự nhiên…
Không biết tôi bình có lố không, nhưng tôi thích nhất ở bài 1 là câu kết thôi. Chúng ta cùng đọc lại toàn bài và thử thẩm định cùng tôi:
Một tiếng chiều ( bài 1)
Một chiều cô độc một cô liêu
Một tiếng chiều trong tiếng một chiều
Một tiếng chiều im trong một tiếng
Một chiều xiêu đổ một chiều xiêu
Ba câu đầu và cả câu cuối đều xoay quanh hai cụm từ được nhắc gọi: ” một chiều” và ” một tiếng chiều”. Trong cái cô độc của vũ trụ lớn: “một chiều” có một con người lọt thỏm vào không gian, rơi tự do mang tâm trạng hòa với cảnh nên rất ” cô liêu”. Cái cô liêu đơn điệu giăng giăng trong bài Thơ toát ra từ âm điệu thơ, từ những cụm từ có cấu trúc thông thường theo quy tắc chung của cụm danh từ là số từ đứng trước danh từ trung tâm. Số từ “một” ở đây, với cương vị phần phụ trước, luôn kế cận danh từ ” chiều ” và ” tiếng” để biểu đạt cái lẻ loi, cô độc đến vô cùng của con người trong không gian chiều.
Câu hai và câu ba anh Đặng Toản bình rất hay. Tôi xin chép lại:
” Đệ thấy hai bài khác nhau chỉ câu số 2 và câu số 3 . Ta hãy đọc lại hai câu số 2 và 3 của hai bài tìm điểm khác nhau : Bài 1 là Một tiếng chiều trong tiếng một chiều – Một tiếng chiều im trong một tiếng Hãy Dừng lại để phân tích Phải công nhận tác giả rất giỏi về văn phạm. Câu số 2 có ít nhất là hai nghĩa rõ ràng hai phần đầu và cuối của câu 2 này Một tiếng chiều và tiếng một chiều là vận dụng hoán vị của chữ nhằm tạo một nghĩa khác phong phú hơn cho câu thơ , tuy nhiên chữ quan trọng nhất của câu là chữ ” trong ” chữ Trong này vừa dùng để định vị Trong = in ( của Anh văn ) và trong = trong trẻo , trong suốt , trong veo nên chữ trong này vừa là giới tự vừa là trạng từ câu số 3 cũng thế . Bước qua bài số hai , cũng với câu 2 và 3 ta đọc lại một lần nữa xem: Tiếng một chiều trong một tiếng chiều – Một tiếng chiều trong chiều một tiếng , đọc đi và đọc lại hai câu này của bài số hai ta thấy vì cấu trúc của ngôn ngữ đã bị đổi nên dường như chỉ còn làm nhiệm vụ của một giới tự mà thôi , nếu muốn thể hiện rõ nhiệm vụ trạng từ của chữ ” trong” này thì hầu như còn thiếu một dấu phẩy sau chữ thứ tư của hai câu trên. Tính theo cách phân tích trên thì bài số một nhỉnh hơn bài hai Hàn huynh ơi !”
Anh Toản đã lấy từ ” trong ” bình khá hay và chọn điểm nhấn để khẳng định bài 1 hay hơn bài 2.
Riêng tôi, bài 1 hay ở thế đối lập giữa ba câu đầu với câu kết. Ba câu đầu gợi cảm giác quẩn quanh của tâm trạng buồn chán, vô vị thì câu kết phá thế vô thanh bằng một tiếng động hàm chứa âm thanh” gió bão”. Trong một tiếng động trừu tượng ta bình dung ” một chiều xiêu đổ” được nhấn thêm” một chiều xiêu ” vừa gợi hình rệu rã, vừa gợi cảm xúc chông chênh của phận người…
Dĩ nhiên… tuy là … Dù khen bài 1 hay nhưng tôi vẫn thích cách dùng từ của bài 2. Tại sao?
Bài hai gợi mở một tứ thơ trừu tượng và suy lý trong cảm nhận cho bạn đọc. Ngay từ tiêu đề đã khác bài một. Bài một định lượng và định tính cụ thể : ” Một tiếng chiều” còn bài hai là ” Tiếng một chiều”. Sự khác nhau ở đây buộc cấu trúc nội dung ắt hẳn phải thay đổi. Chắc chắn bài một sẽ đi vào cõi riêng cô độc và hút bạn đọc vào sự tinh vi của ngôn từ tri giác ” cái là một, là riêng là thứ nhất”. Còn bài hai lại không đề cập đến sự cụ thể, nó mở ra một thế giới âm thanh suy luận ngay lập tức khi bạn đọc chạm phải một cái tilte giới thiệu âm thanh hoàng hôn :
Tiếng một chiều ( bài 2)
Một chiều cô độc một cô liêu
Tiếng một chiều trong một tiếng chiều
Một tiếng chiều trong chiều một tiếng
Một chiều xiêu đổ một chiều xiêu
Câu hai và câu ba bài 2 mất ý nghĩa của các tính từ gợi tả và biểu cảm cu thể ở bài 1 là ” trong” và “im” luôn. Có thể nhiều bạn thấy tiếc về điều này, riêng tôi thấy thích vì ngôn ngữ thơ nén chặt theo cấu trúc logic – suy luận, tuy là không cụ thể nhung mở rộng ra sự tưởng tượng và tư duy tự do hơn cho bạn đọc. Chưa kể là khi đưa các từ ấy vô còn làm hạn chế nội dung chủ đề.
Thật ra bài thơ này bản thân nó là một cấu trúc trừu tượng nên thêm các từ miêu tả cụ thể vào tôi lại thấy ” sến” và khập khiễng. Nếu phác thảo một sơ đồ tư duy của lập luận bài thơ thì cấu trúc văn bản :
Tổng – Phân – hợp
Tổng: khái quát tâm trạng : cô độc
Phân: biểu hiện tâm trạng : âm thanh cô độc
Hợp: nhấn mạnh tâm trạng : nguyên nhân sự cô độc.Chủ thể của ” một chiều” chính là âm thanh ( tiếng một chiều) được xác định trong chuỗi logic:
Tiếng một chiều – trong một tiếng chiều – trong chiều một tiếng = một tiếng.
Khởi đầu là ” tiếng một” khép lại là ” một tiếng” ( sự nghịch đảo đồng nhất và hướng đến một âm thanh cô độc gần như tuyệt đối duy nhất .
Trong thực tế tự nhiên, khi âm thanh duy nhất phát ra không thể là tiếng rên, tiếng than mà chỉ có thể là tiếng hét. Khi nào thì con người hét? Chỉ có một đáp án duy nhất là khi mọi ẩn ức của nội tâm bị bung vỡ ra, khi sức chịu đựng đã vượt ngưỡng! Cái suy luận lý tính cho một chủ đề Thơ mang tính tâm lý xã hội khiến tôi thích cấu trúc bài 2. Bởi tôi hình dung đây là bài thơ có dụng ý gợi sự giải mã âm thanh trong một chiều cô liêu, một chiều xiêu đổ của tâm trạng bế tắc…

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here